Ojciec dziecka może zostać w domu na kilka różnych sposobów, a potoczne nazwy często wprowadzają więcej zamieszania niż same przepisy. Różnica między urlopem tacierzyńskim a ojcowskim dotyczy przede wszystkim źródła uprawnienia, wymiaru, terminu wykorzystania i wysokości zasiłku. Poniżej porządkuję te zasady oraz pokazuję, jak wybrać rozwiązanie odpowiednie do sytuacji rodziny.
Dwa urlopy dla ojca, ale zupełnie inne zasady
- Urlop tacierzyński to potoczna nazwa części urlopu macierzyńskiego przejętej przez ojca.
- Urlop ojcowski trwa do 2 tygodni i jest samodzielnym prawem ojca.
- Przy jednym dziecku matka może przekazać ojcu zwykle pozostałe 6 tygodni urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu 14 tygodni.
- Urlop ojcowski trzeba zgłosić co najmniej 7 dni wcześniej, a rodzicielski zasadniczo 21 dni przed rozpoczęciem.
- Urlop ojcowski i macierzyński są płatne co do zasady w wysokości 100% podstawy zasiłku, natomiast rodzicielski najczęściej w wysokości 70%.
Urlop tacierzyński a ojcowski w praktyce
Najważniejsze wyjaśnienie brzmi prosto: „urlop tacierzyński” nie jest nazwą ustawowego urlopu. To określenie używane potocznie, gdy ojciec przejmuje niewykorzystaną część urlopu macierzyńskiego albo korzysta z urlopu rodzicielskiego.
Urlop ojcowski jest natomiast odrębnym uprawnieniem zapisanym w Kodeksie pracy. Ojciec nie przejmuje go od matki i nie pomniejsza on puli urlopu macierzyńskiego ani rodzicielskiego. Właśnie dlatego można wykorzystać oba świadczenia, jeśli spełnione są wymagane warunki.
| Element | Urlop tacierzyński | Urlop ojcowski |
|---|---|---|
| Nazwa prawna | Potoczne określenie części urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego | Samodzielny urlop uregulowany w Kodeksie pracy |
| Komu przysługuje | Ojcu przejmującemu część uprawnień związanych z rodzicielstwem | Pracownikowi będącemu ojcem wychowującym dziecko |
| Wymiar | Zależy od niewykorzystanej części urlopu | Do 2 tygodni |
| Czy zależy od urlopu matki | Najczęściej tak | Nie, jest niezależny od uprawnień matki |
| Termin | W okresie, w którym trwa przejęty urlop | Do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia |
| Zasiłek | Zwykle 100% przy przejęciu urlopu macierzyńskiego albo 70% przy urlopie rodzicielskim | 100% podstawy wymiaru |
W swojej praktyce redakcyjnej przyjmuję prostą zasadę porządkowania tych pojęć. Jeżeli ojciec „wchodzi” w miejsce matki i wykorzystuje pozostałą część jej urlopu, mówimy o potocznym tacierzyńskim. Jeżeli korzysta z własnych dwóch tygodni, chodzi o urlop ojcowski.
Kiedy ojciec może przejąć część urlopu macierzyńskiego
Przy urodzeniu jednego dziecka urlop macierzyński wynosi 20 tygodni. Matka może zrezygnować z dalszej części po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni po porodzie, jeżeli pozostałe tygodnie przejmie ojciec dziecka.
W typowej sytuacji oznacza to, że ojciec może wykorzystać 6 tygodni urlopu macierzyńskiego. Nie jest to jednak dodatkowe sześć tygodni obok urlopu matki. To część wspólnej puli, której matka już nie wykorzysta.
Przykładowo, matka wykorzystuje 14 tygodni po porodzie i wraca do pracy. Ojciec może rozpocząć pozostałe 6 tygodni bezpośrednio po jej urlopie. Za ten okres otrzymuje zasiłek macierzyński w wysokości odpowiadającej urlopowi macierzyńskiemu, co co do zasady oznacza 100% podstawy wymiaru.
Wyjątki od zasady 14 tygodni
Wymóg wykorzystania przez matkę 14 tygodni nie działa w każdej sytuacji. Ojciec może przejąć uprawnienie również między innymi wtedy, gdy matka zmarła, porzuciła dziecko albo jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Są to sytuacje wymagające szczegółowego sprawdzenia dokumentów i podstawy prawnej.
Formalnie ojciec nie składa wniosku o „tacierzyński”. W dokumentach powinien wskazać właściwy rodzaj uprawnienia, czyli urlop macierzyński albo urlop rodzicielski. To drobna różnica językowa, ale ma znaczenie dla działu kadr i prawidłowego wyliczenia świadczenia.
Na czym polega urlop ojcowski
Urlop ojcowski to maksymalnie 2 tygodnie przeznaczone wyłącznie dla ojca dziecka. Uprawnienie jest niezależne od tego, czy matka pracuje, korzysta z urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego, czy w ogóle ma prawo do takich urlopów.
Można wykorzystać go jednorazowo albo podzielić na dwie części. Każda część musi trwać co najmniej tydzień. Urlop liczy się w dniach kalendarzowych, więc dwa tygodnie obejmują również soboty i niedziele.
Standardowy termin końcowy to dzień ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. Przy adopcji urlop trzeba wykorzystać w ciągu 12 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, nie później jednak niż do ukończenia przez dziecko 14 lat.
Jak złożyć wniosek
Wniosek o urlop ojcowski można złożyć w formie papierowej albo elektronicznej. Trzeba zrobić to najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu. Jeżeli wniosek spełnia wymagania i został złożony w terminie, pracodawca nie może uzależniać udzielenia urlopu od swojej zgody.
Urlop ojcowski jest często praktyczniejszy niż przejmowanie części urlopu macierzyńskiego. Ojciec może zaplanować go na czas po narodzinach dziecka, podczas adaptacji w domu albo później, bez konieczności skracania urlopu wykorzystywanego przez matkę.
Urlop rodzicielski jako trzecia możliwość
W rozmowach o tacierzyńskim często pojawia się jeszcze urlop rodzicielski. To osobne uprawnienie, z którego mogą korzystać oboje rodzice. Przy jednym dziecku wspólna pula wynosi 41 tygodni, a przy porodzie mnogim 43 tygodnie.
Każdemu z rodziców przysługuje z tej puli wyłączne 9 tygodni. Tej części nie można przekazać drugiemu rodzicowi. Jeżeli ojciec jej nie wykorzysta, rodzina traci te tygodnie, nawet gdy matka chciałaby przejąć je za niego.
Pozostała część urlopu może być dzielona między rodzicami. Rodzice mogą korzystać z urlopu jednocześnie, ale łączny wymiar nie może przekroczyć ustawowej puli. Urlop rodzicielski można wykorzystać maksymalnie w pięciu częściach, nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Przeczytaj również: Lista obecności w pracy - Jak prowadzić ją zgodnie z RODO i PIP?
Wysokość zasiłku
Za urlop rodzicielski zasiłek wynosi co do zasady 70% podstawy wymiaru. W określonym wariancie matka może otrzymywać uśredniony zasiłek w wysokości 81,5% za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, jeżeli odpowiedni wniosek zostanie złożony w terminie 21 dni po porodzie.
Ta uśredniona stawka nie obejmuje jednak nieprzenoszalnych 9 tygodni drugiego rodzica. Ojciec korzystający ze swojej części otrzymuje za nią 70% podstawy wymiaru. To ważny szczegół przy planowaniu domowego budżetu, bo potoczne określenie „tacierzyński” może dotyczyć urlopu płatnego według różnych zasad.
Co wybrać w konkretnej sytuacji rodziny
Nie ma jednego rozwiązania najlepszego dla wszystkich. Ja zacząłbym od odpowiedzi na trzy pytania: czy matka chce szybciej wrócić do pracy, jak długo ojciec chce zostać z dzieckiem oraz jaki poziom zasiłku jest akceptowalny dla rodziny.
- Jeżeli matka wraca do pracy po 14 tygodniach, ojciec może przejąć pozostałą część urlopu macierzyńskiego. Przy jednym dziecku będzie to zwykle 6 tygodni.
- Jeżeli rodzice chcą zachować urlop matki, ojciec może wykorzystać własne 2 tygodnie urlopu ojcowskiego.
- Jeżeli ojciec chce dłużej opiekować się dzieckiem, warto rozważyć urlop rodzicielski, szczególnie jego nieprzenoszalne 9 tygodni.
- Jeżeli najważniejsza jest wysokość świadczenia, urlop ojcowski i przejęta część macierzyńskiego są zwykle korzystniejsze niż urlop rodzicielski.
Przykład praktyczny wygląda tak: matka pozostaje na urlopie macierzyńskim przez 20 tygodni, a ojciec korzysta z 2 tygodni urlopu ojcowskiego i później z 9 tygodni nieprzenoszalnej części rodzicielskiego. Dzięki temu nie skraca się urlopu macierzyńskiego matki, a ojciec wykorzystuje dwa niezależne uprawnienia.
Inny wariant zakłada powrót matki do pracy po 14 tygodniach i przejęcie przez ojca 6 tygodni macierzyńskiego. To rozwiązanie daje ojcu dłuższy ciągły pobyt z dzieckiem, ale zmniejsza okres, który matka może wykorzystać po porodzie.
Wnioski, terminy i błędy, które mogą kosztować uprawnienie
Najczęstszy błąd polega na przekonaniu, że urlop ojcowski można wykorzystać do ukończenia przez dziecko 2 lat. Taka zasada obowiązywała wcześniej. Obecnie standardowym terminem jest 12. miesiąc życia dziecka, dlatego odkładanie decyzji może zakończyć się utratą prawa.
Drugi problem to mylenie 7-dniowego terminu dla urlopu ojcowskiego z terminem 21 dni dotyczącym urlopu rodzicielskiego. Przed złożeniem dokumentów trzeba ustalić, z jakiego urlopu ojciec faktycznie chce skorzystać.
- Wniosek o urlop ojcowski złóż co najmniej 7 dni wcześniej.
- Wniosek o urlop rodzicielski złóż co do zasady co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem.
- Sprawdź, czy dziecko mieści się w ustawowym terminie wykorzystania urlopu.
- Ustal, czy chodzi o przejęcie urlopu macierzyńskiego, własny urlop ojcowski czy wspólną pulę rodzicielskiego.
- Poproś kadry o potwierdzenie, jakie dokumenty dotyczące drugiego rodzica trzeba dołączyć.
Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić ojca do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeśli nie jest to możliwe, na stanowisku równorzędnym i na warunkach nie mniej korzystnych. Ochrona nie oznacza jednak, że każda zmiana organizacyjna w firmie jest niedopuszczalna, dlatego przy sporze liczą się konkretne okoliczności.
Najrozsądniejszy plan dla ojca zaczyna się od właściwej nazwy
Jeżeli ojciec chce tylko krótkiej przerwy na opiekę, najprostszym rozwiązaniem będzie urlop ojcowski. Gdy ma zastąpić matkę, która wraca do pracy, trzeba analizować przejęcie części urlopu macierzyńskiego. Dłuższa opieka zwykle wiąże się natomiast z urlopem rodzicielskim i jego nieprzenoszalnymi 9 tygodniami.
Przed wysłaniem wniosku najlepiej rozpisać daty, sprawdzić wiek dziecka, policzyć wspólnie wykorzystaną pulę i dopiero wtedy wybrać właściwy formularz. Takie proste uporządkowanie terminów ogranicza ryzyko pomyłki i pozwala rodzinie świadomie zdecydować, które uprawnienie rzeczywiście daje najlepszy efekt.
